Znamienne jest, że mądre rady Gerwazego pojawiają się dopiero pod koniec utworu, bowiem nie jest to ten sam charakter, co na początku. Wprawdzie jego w jego życiu nie dokonał się zwrot tak wielki, jak w przypadku Jacka Soplicy, ale trochę się jednak zmieniło. Przede wszystkim końca dobiegł spór o zamek, którego dziedzicami będą pospołu Soplice i Horeszki. Wiedząc również, że w osobie Zosi odnalazł prawowitą dziedziczkę może sobie pozwolić na zakończenie sporu. Dlatego też w końcowych księgach przedstawia go narrator, jako dobrotliwego staruszka, który wraz ze swoim odpowiednikiem w rodzinie Sopliców – Protazy, siedzi na ganku i rozmawia o przyszłości Tadeusza i Zosi, popijając miód. Kłótnia o zamek została bowiem ukończona, a znienawidzony Jacek Wąsal zrehabilitował się w jego oczach.
- klp.pl bez reklam, 30 dni tylko 1,23 zł. Zamów teraz!
Przy charakterystyce Gerwazego należy jeszcze uwzględnić wątek działalności Ks. Robaka, gdyż to właśnie Klucznik jest główną przyczyną niepowodzenia wieloletnich przygotowań do powstania narodowego. Dzieje się tak, gdyż chcąc osiągnąć prywatne cele (zbrojne zdobycie zamku) przywołuje i błędnie interpretuje słowa Bernardyna, traktujące o konieczności uprzedniego oczyszczenie ojczyzny ze „śmieci”, nim przystąpi się do działania. Wykorzystując swój autorytet wśród szlachty zaściankowej oraz niewątpliwe zdolności oratorskie, podburza szlachtę przeciw Sędziemu. Zapoczątkowuje to bieg wydarzeń, które ostatecznie niszczą dzieło życia Jacka Soplicy. Nie mógł jednak poeta pozostawić tej sytuacji nierozwiązanej, gdyż mąciło by to Arkadię soplicowską. Dlatego też większość X księgi, znamiennie nawet zatytułowanej Emigracja. Jacek, jest poświecona scenie spowiedzi Ks. Robaka, która odbywa się właśnie przed Klucznikiem. Ostatecznie Gerwazy przebacza mordercy Stolnika, choć nie jest w stanie podać mu ręki na zgodę. Wreszcie informuje także o geście Stolnika, czym zapewnia spokój duszy umierającemu. Znamienne jest także to, iż w chwilę po przebaczeniu pojawia się posłaniec z wiadomością o wypowiedzeniu wojny Rosji, co pozwala przypuszczać, że działania Klucznika nie przekreśliły starań Bernardyna.
Wersja do druku 
Wyślij znajomemu 
Popraw/rozbuduj artykuł
